Paslanmaz Hidrolik Rakorlarda Diş Sarma Neden Olur? Nasıl Önlenir?
Paslanmaz hidrolik rakorlarda montaj sırasında dişlerin aniden sıkışması, kilitlenmesi veya sökülemeyecek hâle gelmesi “diş sarma” olarak adlandırılır. Teknik kaynaklarda bu durum “galling” veya “adhesive wear” olarak da geçer.
Diş sarma yalnızca rakorun fazla sıkılması sonucunda oluşmaz. Yüksek sürtünme, montaj hızı, yüzey pürüzü, yetersiz yağlama, eksen kaçıklığı ve uyumsuz dişlerin zorlanması birlikte etkili olabilir.
Diş sarma meydana geldiğinde;
Erkek ve dişi dişler birbirine yapışabilir.
Diş yüzeyinden metal parçaları kopabilir.
Rakor sıkma sırasında kilitlenebilir.
Bağlantı tamamen sıkılmadan hareket edemez hâle gelebilir.
Rakor sökülmek istendiğinde dişler parçalanabilir.
Valf, pompa veya manifold portu zarar görebilir.
Hasarlı bağlantı basınç altında kaçırabilir.
Doğru malzeme, uygun montaj ürünü ve kontrollü sıkma yöntemi kullanılarak diş sarma riski önemli ölçüde azaltılabilir.
Diş Sarma Nedir?
Diş sarma, basınç altında birbirine sürtünen metal yüzeylerin yerel olarak yapışması ve yüzeyden parça koparmasıdır.
Erkek ve dişi dişler sıkılırken yüzeyler arasında hem yüksek temas basıncı hem de kayma hareketi oluşur. Koruyucu yüzey tabakası zarar gördüğünde alttaki metal bölgeler birbirine temas edebilir.
Sıkma hareketi devam ederse;
Yüzeyler arasında sürtünme artar.
Küçük metal bölgeleri birbirine yapışır.
Hareket devam ettiği için yapışan bölgeler kopar.
Kopan metal karşı diş üzerine taşınır.
Diş yüzeyi pürüzlü hâle gelir.
Sürtünme daha da artar.
Bağlantı tamamen kilitlenebilir.
Bu olay çok kısa sürede meydana gelebilir. Rakor birkaç tur normal ilerledikten sonra aniden sıkışabilir.
Paslanmaz Çelik Dişler Neden Sarmaya Eğilimlidir?
Paslanmaz çeliğin yüzeyinde korozyon dayanımına yardımcı olan ince bir pasif oksit tabakası bulunur. Dişler yüksek basınç altında birbirine sürtündüğünde bu tabaka yerel olarak zarar görebilir.
Açığa çıkan metal yüzeyler temas ettiğinde yapışma ve malzeme transferi oluşabilir. Özellikle benzer paslanmaz çelik kalitelerinin kuru olarak birbirine sürtünmesi riski artırabilir.
Paslanmaz çelik bağlantılarda diş sarma eğilimini artırabilen özellikler şunlardır:
Benzer metal yüzeylerin karşılıklı çalışması
Yüksek sürtünme
Yüksek temas basıncı
Malzemenin sünek yapısı
Koruyucu yüzey tabakasının bozulması
Uzun diş temas mesafesi
Kuru montaj
AISI 316 veya 316L malzemenin korozyon dayanımının yüksek olması, diş sarmaya karşı tamamen dayanıklı olduğu anlamına gelmez.
Diş Sarma ile Normal Sıkılık Arasındaki Fark Nedir?
Konik dişli bir rakor sıkıldıkça doğal olarak direnç artar. Bu durum her zaman diş sarma anlamına gelmez.
Diş sarma başladığında genellikle şu belirtilerden biri veya birkaçı görülür:
Sıkma direncinin aniden yükselmesi
Rakorun beklenenden erken kilitlenmesi
Metal sürtünme veya gıcırdama hissi
Bağlantının ileri veya geri hareket etmemesi
Somun ya da rakor yüzeyinde dönme zorlanması
Dişlerden metal parçacığı çıkması
Sökme sırasında diş yüzeyinin yırtılması
Erkek dişte parlak, ezilmiş veya kabarmış bölgeler oluşması
Normal sıkmada direnç daha kontrollü ve kademeli artar. Ani bir kilitlenme hissedildiğinde daha büyük anahtar kullanılarak montaja devam edilmemelidir.
Diş Sarma Neden Olur?
Kuru montaj
Paslanmaz erkek ve dişi dişlerin hiçbir uygun yağlama veya montaj ürünü kullanılmadan sıkılması sürtünmeyi artırabilir.
Özellikle NPT ve BSPT gibi konik dişlerde temas basıncı giderek yükseldiği için kuru montaj diş sarma riskini artırır.
Aşırı sıkma
Gerekenden fazla tork uygulanması diş yüzeylerindeki temas basıncını yükseltir.
Aşırı sıkma;
Dişlerin ezilmesine
Dişi portun genişlemesine
Rakor gövdesinin çatlamasına
Konik dişin gereğinden fazla ilerlemesine
Diş sarma riskinin artmasına
neden olabilir.
Kaçağı durdurmak için rakoru sürekli daha fazla sıkmak doğru bir yöntem değildir.
Çok hızlı sıkma
Elektrikli veya havalı darbeli aletlerle yüksek hızda yapılan montaj, diş yüzeyinde kısa sürede sıcaklık ve sürtünme artışı oluşturabilir.
Paslanmaz dişler kontrollü ve düşük hızda sıkılmalıdır. Darbeli somun sıkma aleti, üretici açıkça izin vermedikçe rakor montajında kullanılmamalıdır.
Dişlerin ekseninde olmaması
Erkek rakor dişi porta eğik başlatılırsa dişler bir tarafa aşırı baskı uygular. Bu durum çapraz dişleme ve yüzey hasarına neden olabilir.
Rakor ilk birkaç tur el ile rahatça ilerlemelidir. Başlangıçta zorlanıyorsa anahtarla devam edilmemelidir.
Farklı diş standartlarının karıştırılması
NPT, BSPT, BSPP, UNF ve metrik dişler bazı ölçülerde birbirine yakın görünebilir.
Uyumsuz bağlantıların zorlanması;
Temas yükünün birkaç dişe toplanmasına
Diş profilinin ezilmesine
Yüzeyden metal kopmasına
Bağlantının kilitlenmesine
neden olabilir.
Diş standardı, dış çap ve diş adımı montajdan önce doğrulanmalıdır.
Hasarlı veya kirli dişler
Dişlerin üzerindeki metal talaşı, kum, eski PTFE bant, sertleşmiş sızdırmazlık ürünü ve çapaklar sürtünmeyi artırabilir.
Önceki montajda zarar görmüş bir dişin tekrar kullanılması da sarma riskini yükseltir.
Yanlış tolerans veya yüzey kalitesi
Erkek ve dişi dişin ölçü toleranslarının uyumsuz olması, yüzey pürüzlülüğünün fazla olması veya üretim çapaklarının temizlenmemesi düzensiz temas oluşturabilir.
Dişler görünüş olarak düzgün olsa bile uygun mastarla kontrol edilmediğinde ölçü hatası fark edilmeyebilir.
Uygun olmayan montaj ürünü
Kullanılan yağlayıcı veya sızdırmazlık ürünü paslanmaz çelik, akışkan, sıcaklık ya da basınç için uygun olmayabilir.
Bazı ürünler yeterli yağlama sağlamazken bazıları sıkma sürtünmesini aşırı azaltabilir. Bu durumda aynı tork, rakor üzerinde beklenenden daha yüksek sıkma kuvveti oluşturabilir.
Hangi Bağlantılarda Diş Sarma Riski Bulunur?
Diş sarma yalnızca konik boru dişlerinde görülmez. Sıkılan bütün paslanmaz dişli bağlantılarda belirli ölçüde risk bulunabilir.
Örnekler:
NPT konik dişli rakorlar
BSPT konik dişli rakorlar
BSPP düz dişli bağlantılar
JIC rakor somunları
ORFS bağlantı somunları
Metrik hidrolik rakorlar
Perde geçiş rakorları
Kontra somunlar
SAE flanş cıvataları
Paslanmaz bağlantı elemanları
Ancak sızdırmazlık ve yağlama yöntemi bütün bu bağlantılarda aynı değildir.
NPT ve BSPT gibi konik dişlerde uygun diş sızdırmazlık ürünü aynı zamanda montaj sürtünmesini kontrol etmeye yardımcı olabilir. JIC veya ORFS bağlantılarda ise sızdırmazlık diş üzerinde oluşmaz. Bu bağlantılara rastgele bant veya sıvı sızdırmazlık uygulanmamalıdır.
Diş Sarma Nasıl Önlenir?
Doğru diş standardını belirleyin
Montajdan önce şu bilgiler doğrulanmalıdır:
NPT, BSPT, BSPP, UNF veya metrik standart
Erkek veya dişi bağlantı
Diş dış çapı
Diş adımı veya TPI değeri
Düz veya konik yapı
Rakorun sızdırmazlık yüzeyi
Bir bağlantının birkaç tur ilerlemesi doğru standartta olduğunu kanıtlamaz.
Dişleri temizleyin
Montajdan önce erkek ve dişi dişlerde şu kalıntılar bulunmamalıdır:
Metal talaşı
Eski PTFE bant
Sertleşmiş sıvı sızdırmazlık ürünü
Yağ ve kir
Pas
Boya
Çapak
Ambalaj kalıntısı
Temizleme işlemi diş yüzeyini çizmeyecek bir yöntemle yapılmalıdır.
Dişleri görsel olarak kontrol edin
Dişlerde şu hasarlar aranmalıdır:
Ezilme
Yırtılma
Kesik
Çapraz diş izi
Metal kabarması
Parlak yapışma bölgeleri
Kopmuş diş tepeleri
Darbe izi
Hasarlı dişin daha fazla yağlayıcı kullanılarak zorlanması güvenli değildir.
Rakoru el ile başlatın
Rakor anahtar kullanılmadan önce mümkün olduğunca el ile ilerletilmelidir.
Diş ilk turdan itibaren zorlanıyorsa şu ihtimaller kontrol edilmelidir:
Rakor eğik başlamış olabilir.
Diş ölçüsü farklı olabilir.
Diş adımı uyumsuz olabilir.
Dişler kirli veya hasarlı olabilir.
Erkek ve dişi bağlantı farklı standartta olabilir.
Sorun giderilmeden montaja anahtarla devam edilmemelidir.
Uygun montaj ürününü kullanın
NPT veya BSPT gibi konik dişlerde akışkan, basınç, sıcaklık ve paslanmaz çelikle uyumlu bir sızdırmazlık ürünü kullanılmalıdır.
PTFE bant veya sıvı ürün seçiminin ayrıntıları için hidrolik rakorlarda PTFE bant ve sıvı diş sızdırmazlık karşılaştırmamızı inceleyebilirsiniz.
JIC, ORFS ve O-ringli BSPP gibi bağlantılarda sızdırmazlık diş üzerinde oluşmadığı için yalnızca üreticinin önerdiği montaj yöntemi uygulanmalıdır.
Yavaş ve kontrollü sıkın
Paslanmaz rakorlar düşük hızda ve ekseninde sıkılmalıdır.
Çok hızlı sıkma, sürtünme sıcaklığını artırabilir. Darbeli aletler yüzey hasarını montaj sırasında hissetmeyi de zorlaştırır.
El aletiyle kontrollü montaj, dirençte meydana gelen ani değişikliğin fark edilmesini kolaylaştırır.
Üreticinin sıkma yöntemini uygulayın
Bağlantı için belirtilen;
Tork değeri
Anahtar turu
El sıkılığından sonraki tur sayısı
Somun konumu
Montaj boşluğu
gibi ölçütler uygulanmalıdır.
Yağlayıcı veya sızdırmazlık ürünü diş sürtünmesini değiştirdiği için kuru diş için verilen tork değerinin yağlanmış bağlantıya doğrudan uygulanması uygun olmayabilir.
Anti-Seize Ürün Kullanılabilir mi?
Paslanmaz dişlerde sarma riskini azaltmak için uygun bir anti-seize veya montaj yağlayıcısı kullanılabilir. Ancak ürün seçimi bağlantı tipine ve uygulamaya göre yapılmalıdır.
Kontrol edilmesi gerekenler:
Paslanmaz çelikle uyumluluk
Hidrolik akışkanla uyumluluk
Çalışma sıcaklığı
Basınç şartları
Gıda veya kimya uygulaması
Oksijen servisi
Üreticinin montaj talimatı
Tork değerine etkisi
Anti-seize ürünü sürtünmeyi önemli ölçüde azaltabilir. Aynı tork değeri uygulandığında kuru bağlantıya göre daha yüksek eksenel yük oluşabilir.
Bu nedenle anti-seize kullanıldığında üreticinin yağlanmış bağlantı için verdiği sıkma değeri esas alınmalıdır.
Her Rakor Dişine Yağlayıcı Sürülür mü?
Hayır. Her bağlantıya rastgele yağlayıcı veya anti-seize sürülmemelidir.
Ürün şu sorunlara neden olabilir:
Hidrolik akışkanı kirletmek
O-ringe zarar vermek
Kimyasal reaksiyon oluşturmak
Gıda veya ilaç hattını uygunsuz hâle getirmek
Oksijen uygulamasında ciddi risk yaratmak
Sıkma kuvvetini öngörülmeyen şekilde artırmak
Bağlantının kendiliğinden gevşemesine katkıda bulunmak
Kullanılan ürünün hem bağlantı üreticisi hem de sistem şartları için uygunluğu doğrulanmalıdır.
PTFE Bant Diş Sarmayı Önler mi?
NPT ve BSPT gibi konik dişlerde doğru uygulanan uygun PTFE bant, dişler arasındaki sürtünmeyi azaltmaya yardımcı olabilir. Ancak PTFE bant tek başına bütün diş sarma riskini ortadan kaldırmaz.
Şu hatalar devam ediyorsa bağlantı yine zarar görebilir:
NPT ile BSPT’nin karıştırılması
Rakorun eğik başlatılması
Aşırı sıkma
Çok hızlı montaj
Hasarlı diş kullanımı
Aşırı miktarda bant sarılması
Yanlış bant sınıfının kullanılması
Ayrıca kopan PTFE parçaları hidrolik sisteme girerek valf ve küçük kanalları tıkayabilir. Bant ilk dişlerin önüne taşırılmamalıdır.
Sıvı Diş Sızdırmazlık Diş Sarmayı Önler mi?
Konik dişlere uygun sıvı sızdırmazlık ürünü, diş boşluklarını doldururken montaj sürtünmesini azaltmaya yardımcı olabilir.
Ancak ürünün;
Paslanmaz çelikte çalışması
Akışkanla uyumlu olması
Uygun sıcaklık aralığına sahip olması
Gerekli kürlenme süresinin beklenmesi
Doğru miktarda uygulanması
gerekir.
Bazı anaerobik ürünler paslanmaz çelik gibi daha az aktif yüzeylerde yavaş kürlenebilir. Üretici talimatına göre aktivatör kullanılması gerekebilir.
Farklı Paslanmaz Kaliteleri Kullanmak Çözüm müdür?
Erkek ve dişi bağlantıda farklı sertlik veya malzeme kullanılması, bazı tasarımlarda yapışma eğilimini azaltabilir. Ancak bu yöntem tek başına yeterli değildir.
Malzeme değişikliği yapılırken şu konular değerlendirilmelidir:
Korozyon dayanımı
Galvanik korozyon riski
Akışkan uyumluluğu
Mekanik dayanım
Basınç kapasitesi
Sıcaklık
Gıda veya kimya uygunluğu
Üretim standardı
Standart bir hidrolik sistemde kullanıcı tarafından rastgele malzeme değişikliği yapılmamalıdır. Üretici tarafından doğrulanmış rakor ve port kombinasyonu kullanılmalıdır.
Diş Kaplaması Sarma Riskini Azaltır mı?
Bazı özel yüzey kaplamaları veya yüzey işlemleri sürtünmeyi ve yapışma eğilimini azaltabilir. Ancak kaplamanın bağlantı ölçülerini, korozyon dayanımını ve akışkan uyumluluğunu etkilememesi gerekir.
Kaplama seçilirken:
Diş toleransı
Kaplama kalınlığı
Çalışma sıcaklığı
Kimyasal dayanım
Gıda uygunluğu
Elektriksel özellikler
Üretici onayı
kontrol edilmelidir.
Kaplamalı ve kaplamasız rakorlar aynı sıkma davranışına sahip olmayabilir.
Sarmış Rakor Zorla Sökülür mü?
Diş sarma başladıysa rakoru daha büyük anahtar veya uzun boru kullanarak zorlamak hasarı büyütebilir.
Zorlama sonucunda;
Rakor gövdesi kırılabilir.
Valf veya manifold portu çatlayabilir.
Dişler tamamen kopabilir.
Anahtar kayarak yaralanmaya neden olabilir.
Boru veya hortum bükülebilir.
Basınçlı sistem parçası kontrolsüz hareket edebilir.
Sistem tamamen basınçsız hâle getirilmeli ve bağlantı uzman personel tarafından değerlendirilmelidir.
Bazı durumlarda parçanın kontrollü biçimde kesilmesi veya bağlı ekipmanın sökülerek atölyede işlenmesi gerekebilir.
Sarmış Diş Yeniden Kullanılabilir mi?
Diş yüzeyinden metal kopmuş, profil bozulmuş veya rakor kilitlenmişse parça genellikle yeniden kullanılmamalıdır.
Hafif yüzey izlerinde bile şu kontroller yapılmalıdır:
Diş ölçüsü tolerans içinde mi?
Profil bozulmuş mu?
Çapak bulunuyor mu?
Sızdırmazlık yüzeyi hasarlı mı?
Rakor gövdesinde çatlak var mı?
Port mastarı doğru sonucu veriyor mu?
Yüksek basınçlı hidrolik bağlantılarda hasarlı dişin eğe, pafta veya kılavuzla bilinçsiz biçimde düzeltilmesi bağlantı dayanımını azaltabilir.
Onarım yalnızca ölçü ve yüzey gerekliliklerini bilen yetkin personel tarafından yapılmalıdır. Ciddi hasarda rakor veya port değiştirilmelidir.
Diş Sarma ile Çapraz Dişleme Aynı mıdır?
Diş sarma ve çapraz dişleme farklı problemlerdir.
Çapraz dişleme, erkek rakorun dişi porta eğik veya yanlış diş hattından başlatılmasıdır. Dişler birbirinin doğru kanalında ilerlemez.
Diş sarma ise temas hâlindeki metal yüzeylerin sürtünme ve yapışma sonucu zarar görmesidir.
Çapraz başlayan bir bağlantı yüksek sürtünme oluşturduğu için daha sonra diş sarmaya da neden olabilir. Her iki durumda da montaja devam edilmemelidir.
Montaj Öncesi Kontrol Listesi
Paslanmaz hidrolik rakor takılmadan önce şu kontroller yapılmalıdır:
Erkek ve dişi diş standardı aynı mı?
Diş çapı ve adımı doğru mu?
Dişler temiz mi?
Dişlerde çapak veya ezilme var mı?
Rakor elle rahatça başlıyor mu?
Bağlantı ekseninde mi?
Uygun yağlayıcı veya sızdırmazlık ürünü seçildi mi?
Ürün akışkanla uyumlu mu?
Üreticinin sıkma değeri biliniyor mu?
Darbeli alet kullanılmıyor mu?
Hortum veya boru rakora yan yük uyguluyor mu?
Sistem basıncı tamamen boşaltıldı mı?
Bu kontroller montaj hatalarının ve diş sarma riskinin azaltılmasına yardımcı olur.
Paslanmaz Rakorların Depolanması
Dişler montajdan önce de korunmalıdır.
Rakorlar;
Kuru ve temiz ortamda
Diş koruyucu kapakları takılı şekilde
Birbirine çarpmayacak biçimde
Metal talaşı ve taşlama tozundan uzakta
Kimyasal buharlardan korunarak
Ölçü ve standartlarına göre ayrılmış olarak
saklanmalıdır.
Farklı diş standartlarının aynı kutuda karışık tutulması yanlış parça kullanımına neden olabilir. NPT, BSPT, JIC, ORFS ve metrik bağlantılar ayrı ve açık biçimde etiketlenmelidir.
Profesyonel Makine Paslanmaz Rakor Çözümleri
Profesyonel Makine olarak farklı diş, ölçü ve bağlantı seçeneklerine sahip paslanmaz hidrolik rakor çözümleri sunuyoruz.
Paslanmaz hidrolik rakor ürünlerimizi inceleyin
Diş sarma problemi yaşanan bir bağlantının değerlendirilmesi için şu bilgiler paylaşılabilir:
Rakorun genel fotoğrafı
Erkek ve dişi dişlerin yakın çekimi
Bağlantı standardı
Diş ölçüsü
Rakor ve port malzemesi
Kullanılan montaj ürünü
Uygulanan sıkma yöntemi
Sistem basıncı
Çalışma sıcaklığı
Kullanılan akışkan
Bağlantının daha önce sökülüp sökülmediği
Bu bilgiler sorunun yanlış bağlantı, yüzey hasarı, aşırı sıkma veya uygun olmayan montaj ürününden kaynaklanıp kaynaklanmadığının değerlendirilmesine yardımcı olur.
Sonuç
Paslanmaz hidrolik rakorlarda diş sarma; sürtünme, yüksek temas basıncı ve metal yüzeylerin birbirine yapışması sonucunda oluşur.
Riski artıran başlıca nedenler şunlardır:
Kuru montaj
Aşırı ve hızlı sıkma
Dişlerin ekseninde olmaması
Farklı diş standartlarının karıştırılması
Kirli veya hasarlı diş kullanımı
Uygun olmayan yağlayıcı
Yanlış tork değeri
Diş sarma riskini azaltmak için bağlantı standardı doğrulanmalı, dişler temizlenmeli, rakor elle başlatılmalı ve yavaşça sıkılmalıdır. Kullanılan montaj veya sızdırmazlık ürünü paslanmaz çelik, akışkan, sıcaklık ve basınç şartlarıyla uyumlu olmalıdır.
Sıkma sırasında ani direnç artışı hissedildiğinde daha fazla kuvvet uygulanmamalıdır. Bağlantı güvenli şekilde sökülmeli ve dişler hasar bakımından kontrol edilmelidir.